Шпоры Хазанова. на ЛЕТО!!!!

1.Гісторыя беларускай літаратурнай мовы як лінгвістычнай дысцыпліны.

Сучасная белар.мова развівалася і ўдасканальв.на працягу доўгага часу. Курс ГБЛМ складаецца з 2 частак: 1-я з іх гэта гістарычная граматыка. Вывучае асаблівасці жывой мовы без сувязі з пэўнай стылістычнай арганізацыі мовы. 2-я даследуе пытанні выкапыстання мовы ў розных стылях, узаемаадносіны літаратурнай мовы і агульнанароднай у розныя гістарычныя перыяды. ГБЛМ звязаны з навукамі: 1)гістарычная граматыка дапамагае вызначыць ці з’яляецца пэўная адметнасць помніка стар.пісьменнасці жывой прагрэс.рысай, якая існавала ў мове ў момант напісання помніка, або архаічнай , якая захавалася ў творы па традыцыі. 2)дыялекталогія дапамагае вызначыць месца напісання помніка і прыналежнасць аўтара да пэўнай гаворкі. 3)суч.бел.літ.мова, як вынік складанага і працяглага гістарычнага развіцця.4) гісторыя бел.літаратуры збліжаецца з ГБЛМ у крыніцах даследавання, бо ўзнікненне і развіцце літ.мовы абумоўлена з’яўленнем і пашырэннем жанравай разнастайнасці бел.літаратуры. 5)гісторыя народа звязана з гісторыяй мовы таму, што ўсе падзеі сацыяльнага жыцця, культуры, эканомікі адлюстравання ў развіцці мовы. 6) археалогія дапамагае ў пошуку самых старажытных помнікаў, надпісах на камяні, посудзе. 7)анамастыка- вызначае старажытныя моўныя з’явы, якія захоўваюцца ў разнастайных найменнях.Асноўная крыніцай вывучэння ГБЛМ з’яўляюцца творы мастацкай, публіцыстычнай, навуковай, справавой бел.літаратуры, як старажытнай так і сучаснай. Да найбольш важных помнікаў ГБЛМ адносяцца кнігі літоўскай метрыкі, з рэдакцыі Статута ВКЛ, выданне Скарыны, Буднага, Цяпінскага, перакладныя рыцарскія і рэлігійныя творы “Александрыя”, “Аповесць аб Трышчане”, радаслоўная вялікіх князеў, хронікі, дзеннікі, літаратура 19-20 ст.

2.Пераядызацыя гісторыі развіцця беларускай літаратурнай мовы.

1.Старажытнаруская літаратурная мова або далітоўскі перыяд развіцця(11-13ст). Усходнія славяне мелі агульную мову, набылі пісьменнасць заснаваеую на кірылаўскім алфавіце. Шмат помнікаў стваралася на царкоўнаславянскай мове, або ўтрымвалі элементы царкоўнаславянскай мовы. На аснове агульнанароднай мовы славян і пры ўдзеле царкоўнаславянскай мовы складвалася ст.рус.мова. 2.перыяд 14-18ст. старабелар.л.м. Выдзяляецца 2 перыяды: 1)вялікалітоўскі(к.13-п.16ст.) харак.развіццем і станаўленнем асноўных граматычных, лексічных і арфаг.нормаў старабеларускай літ.нормаў, якая пранікала ва ўсе сферы жыцця ВКЛ.Ужыванне б.м.рэгламентавала граматай кн.Альгерда(к14ст), а таксама Статутам ВКЛ(1529,1566,1588). Ст.бел.мова становіцца мовай міждзяржаўных зносін на бел мове тых часоў.2)беларуская мова ў Рэчы Паспалітай(17-18ст) заняпад старажытнай мовы, якая выціскаецца з дзярж.ужытку польскай і лацінскай мовамі. З 1697 г сейм РП забараніў бел.мову ў афіц.ужыванні. З гэтых часоў існавала ў вуснах сялян і дробавай шляхты. 3.пеперыяд нацыянальны(новая) бел.літ.мова.З сяр.18 ст.па сеняшні час у др.пал.18 ст.літ.мова фарміравалася на аснове жывой народнай мовы. На працягу 19і пач 20ст.бел літ мова развівалася ва ўмовах адсутнасці бел дзяржаўнасці.У 20 ст выдзяляюцца падперыяды: 1) нашаніўскі (пач20ст-20-я 20ст) харак. Шпаркім развіццем літ.мовы выкліканым актывізацыі бел літаратуры.Дазволам друкаваць на бел мове. 2) 30-я-40-я 20ст сяр 30-х г бел мова адсунута ад грамадскага жыцця паступова паступова сгубіла пазіцыі дзяржаўнай. 3) 2-ая палова 20ст Адразу паля Вав пачынаецца актыўная работа мовазнаўцаў па ўдасканаленні і нармалізацыі бел.правапісу, якая выяўляецца ў прапанове Савета Міністраў БССР 1957”Аб ўдасканаленні ў частковых зменах існуючага беларускага правапісу”. 4) Беларускае адраджэнне 90-е 20 ст.У стдзені 1990 прыняты закон аб мовах ў БССР, паводле якога бел мова абвяшчалася дзяржаўнай, а руская мова міжнацыянальных зносін.Вынікам прыняцця закона стала актыўная беларусізацыя дяржаўных устаноў, устаноў адукацыі. Інтэнсіўнае выданне тэрміналагічных беларускамоўных слоўнікаў разных галін. У 1996 годзе было замацавана афіцыйна дзяржаўнае двухмоўе. 5)Беларуская мова у начатку 21 ст. Яшчэ з 90-х 20 стагоддзя была створана дзяржаўная камісія па удакладненню правапісу беларускай літаратурный мовы, якая рахтавала да выдання новую рэдакцыю правіл беларуская арфаграфіі і пуктуацыі. Праект новай рэдакцыі быў падрыхтаваны да 1998 года. Пасля крапатлівага аналізу і абмеркавання праекту у ліпені 2008 быў прыняты закон РБ “Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”. Новы правапіс уведзены у деянне 1 вераня 2010 года.

6.Справавая пісьменнасць 10-13ст.

Справавая пісьменнасць супраць пастаўляецца кеіжна-славянскаму стылю. Ад 11 ст захаваліся невялікія па памеры надпіс на Тму тараканскім камені (1068г) Помнік адлюстроўе рысы уласцівай тагачаснай мовы. Адсутнасць слабых рэдукаваных і перфект без звязкі. Значным помнікам справавой пісменнасці старажытнарускага перыяду з’яўляецца грамата князя Мсціслава 1030 года, берасцяныя граматы наўгародцаў ад 11 ст., у творах адсутнічаюць насавыя галосныя, непоўнагалосныя, ужыванне займеннікаў яз і я. Важны справавы помнік руская правды – першы афіцыйны звод законаў старажытнай русі складзенай у 11 ст. У справавой пісменнасці выдзеляецца надпіс на крыжы полацкай. Па кампазіцыі надпіс распадаецца на две чпсткі. У справавой частцы выкладаецца сутнасць справы а у заключнай ідзе заклінанне. У адпаведнасці са зместам пачатак надпісу напісаны старажытнарускай мовой. Заклінанне насычана царкоўнаславянізмамі. Ад 13ст захаваліся больш помнікі з тэрыторыі Беларусі (Дагаварная грамата князя Мсціслава з Рыгай і Гоцкім берагам 1229г). Грамата напісана жывой мовай, на што указвае наступныя рысы: знікненне рэдукаванных услабым становішчы, переход моцных рэдукаваных у галосныя О,Э, страта форма парнага ліку.

3.Пісьменнасць на тэрыторіі Беларусі у 10-13 стагоддзі.

У 11-13 стагоддзя мова усходніх славян мены 2 разнавіднасці: вусная і пісьмовая. Вуснай мовай карысталіся у звычайным маўленні, пісьмовай мовай пісаліся справавыя паперы. Гэтыя разнавіднасці узніклі не адначасова. Літаратурнай мове папярэднічаў працяглы перыяд існавання толькі вусный народнаразмоўнай мовай. Гэты перыяд называўся перадгісторыя літаратурнай мовы. Такім чынам усе стылі літаратурнай мовы агульнаусходня славянскага перыяду падзяляюцца традыцыйна на 3 асносўныя: 1) кніжна-славянскі – мова рэлігійных помнікаў з кніжна-славянскім тыпам у аснове. 2) справавы –юрыдычныя дакументы граматы, законы. 3) свецка-мастацкі – спалучэнне рыс кніжна-славянскага і народна-літаратурнага тыпаў. Слова пра паход Ігаравы, аповесць мінулых гадоў, павучэнне Уладзіміра Манамаха. Справавая пісьменнасць супраць пастаўляецца кеіжна-славянскаму стылю. Ад 11 ст захаваліся невялікія па памеры надпіс на Тму тараканскім камені (1068г) Помнік адлюстроўе рысы уласцівай тагачаснай мовы. Адсутнасць слабых рэдукаваных і перфект без звязкі. Значным помнікам справавой пісменнасці старажытнарускага перыяду з’яўляецца грамата князя Мсціслава 1030 года, берасцяныя граматы наўгародцаў ад 11 ст., у творах адсутнічаюць насавыя галосныя, непоўнагалосныя, ужыванне займеннікаў яз і я. . Ад 13ст захаваліся больш помнікі з тэрыторыі Беларусі (Дагаварная грамата князя Мсціслава з Рыгай і Гоцкім берагам 1229г). Грамата напісана жывой мовай, на што указвае наступныя рысы: знікненне рэдукаванных услабым становішчы, переход моцных рэдукаваных у галосныя О,Э, страта форма парнага ліку.

4.Асноўныя стылі літаратурнай мовы агульнаусходняславянскага перыяду. У 11-13 стагоддзя мова усходніх славян мены 2 разнавіднасці: вусная і пісьмовая. Вуснай мовай карысталіся у звычайным маўленні, пісьмовай мовай пісаліся справавыя паперы. Гэтыя разнавіднасці узніклі не адначасова. Літаратурнай мове папярэднічаў працяглы перыяд існавання толькі вусный народнаразмоўнай мовай. Гэты перыяд называўся перадгісторыя літаратурнай мовы. На конт з’явлення старажытнай рускай старажытнай мовы існавалі розныя меркаванні. У расійскай лінгвісц. 19 ст. панавала думка, что старажытная руская літаратурная мова мае стараславянскае паходжанне (Сразнеўскі і Шахматаў). Прамежкавы погляд выказаў Вінаградаў, які выдзеліў 2 тыпы старажытнай рускай мовы: кніжна-славянскі тып і народна-літаратураны тып. Кніжна-славянскі тып заснаваны на стараславянскай мове і ён выкарыстоўваўся у царкоўна-рэлігійна літаратуры: Астрамірава евангелле і павучэнні Кірылы Туравскага. Народна-літаратурны тып у основе меў народную гаварку. Зафіксаваны у дагаварах, граматах, юрыдычных дакументах: “Руская праўда”. Такім чынам усе стылі літаратурнай мовы агульнаусходня славянскага перыяду падзяляюцца традыцыйна на 3 асносўныя: 1) кніжна-славянскі – мова рэлігійных помнікаў з кніжна-славянскім тыпам у аснове. 2) справавы –юрыдычныя дакументы граматы, законы. 3) свецка-мастацкі – спалучэнне рыс кніжна-славянскага і народна-літаратурнага тыпаў. Слова пра паход Ігаравы, аповесць мінулых гадоў, павучэнне Уладзіміра Манамаха.

5.Кніжна-славянскі тып старажытнаславянскай мовы.

Яскравай адметнасцю старажытнарускай літаратурнай мовы было існаванне у гэты перыяд царкоўнаславянскай мовы старажтна рускага зводу, гэта разнавіднасць стараславянскай мовы з уплывам жывой усходняславянскай гаворкі. Гэты уплыў праяўляўся ва увядзенні у царкоўна-славянскую мову асобных адметнасцей старажытнарускай мовы. Ужыванне на месцы юсоў у ётаванае а, паралельнае ужыванне поўнагалосных і непоўнагалосных формаў, ужыванне спалучэннеў рэдукаваны з плаўнымі. Царкоўны кніжны стыль старажытнай рускай літаратурнай мовы адлюстраваны у найбольшай колькасці пісьмовых помнікаў. Да ранніх старажытна славянскіх помнікаў адносяцца зборнікі Святаслава, наўгародскія службовыя чэцці мінеі (1095-1097). Гэта кнігі чытанняў рэлігійных песняў і гімнаў па днях месяцаў. У 11-13 ст. на усходня славянскіх землях пашыралася перакладная гістарычная літаратура. “Аповесць аб Акіру Прамудрым”, “Хроніка іудзейскай вайны”. Гэтыя творы адносяцца да кніжнаславянскага рэлігійнага стылю, бо прасякнуты рэлігійным уплывам і маюць павучальны характар. Твор “Гісторыя іудзейскай вайны” расказвае пра заваяванне Іудзеі старажытнымі рымлянамі. Спіс твора адносіцца да 1262 года і з’яўляецца свабодным пералажэннем грэчаскага арыгінала. Гэта пералажэнне па мое блізкае да аповесці мінуных гадоў. У параўнанні з арыгіналам есць скарачэнні і дабаўленні. Мова твора мае спеціфічнае усходнеславянскае гучанне і характырызуе ідэлагічны і побытавы дружыннай Русі. Сустракаеца часта паняцце чэсць, слава. Папулярнай была аповесуь “Александрыя” расказвае пра жыццё і дзейнасць А.Македонскага. Макідонксі паўстае асобай з вялікім роздумам, прагай ведаў. Узорам аратарскай мовы 11-13 ст. з’яўляюцца творы старажытнарускага япіскапа К. Тураўскага 13 ст. Яму належыць 8 слоў на розныя царкоўныя святы, 2 павучанні, 22 малітвы і 1 канон. Для пропавядзяў характэрны сімвалізм, алігарізм, насычаннасць тропамі і фігурамі. Мова у асноўным традыцыйна царкоўнаславянская. У творах Тураўскага шмат эпітатаў, параўнаняў, метафар. Такім чынам кніжнаславянскі стыль старажытна літаратурнай мовы – царкоўна-рэлігійная літаратура 11-13 ст, у якой выдзяляецца царкоўная белетрыстыка, аратарскія творы, перакладныя творы. Творы вызначаюцца вялікім уплывам царкоўна-славянскай мовы і рэдкім адлюстраваннем асаблівасцей жывой народной мовы.

7.Свецка-мастацкая літаратура 11-13ст.

Займае прамежкавае становішча паміж царкоўна-кніжным стылем і справавой пісменнасці. Свецка-мастацкія творы: Павучэнне Манамаха, Слова пра паход Ігаравы, Мавенне Данііла Заточніка і Аповесць мінулых гадоў. У аповесці мінулых гадоў па Лаўрэнціескіх спісі па 1096г. змешчана повучэнні У.Манамаха. Павучэнне звернута князем да его дзяцей. Манамах Заклікае да дзейнасці жыцця пастаянай працы, прыгадваюцца паляванні і паходы. У петапісі поўнагалосныя формы пераважаюць. Слова пра паход Ігаравы расказвае пра няўдалы паход на Полаўцаў князя Севярскага Ігара з братам Усеваладам сынам Уладзімірам і пляменнікам Святаславам у мае 1185г. Слово было адкрыта у 1195 Мусіным Пушкіным у Спаса-яраслаўскім манастыры. Знойдзены спіс твора загінуў пад час пажара, вядомы варыянт гэта копія створаная для Кацярыны другой. Філалагічны і палеаграфічны аналіз копіі сведчыць, что загінушы рукапіс датаваўся да 16ст і быў аддалены ад арігінальнага больш як за 300 гадоў. Узніклі меркаванні, што гэта падробка пад старажытным твор, або Мусіна Пу4шкіна або Карамзіна. Гэтыя меркаванні узбудзілі падрабязнае вывучэнне мовы твора. У выніку мовазнаўцы поўнасцю прызналі старажытнасць помніка. У1940г. французкі славіст Мазон імкнуўся даказаць што “Слова” гэта падробка 18 ст., якая з’яўляецца іметаваннем “Задоншчыны”. Галоўныя адметнаці мовы “Слова” гэта вобразна выявленчая насычаннасць: эпітаты (жемчужна душа зелена трава), метафары, параўнанні, таўталогіі. Выдзяляюцца стараславянізмы і сінонімы. Паўднева-славянскія рысы: спалучэнне рэдукаваных з плаўнымі з першым плаўным, канчатак у форме трэцяй асобы дзеясловаў цяперашняга часу тъ, пепоўнагалосныя формы. Старажытна-рускія рысы: канчатак овъ у формах роднага склона множнага ліку назоўнікаў мужчынскага роду з асновай на о кароткае.

8. Царкоўнаславянская мова старажытнай рэдакцыі

На Беларусі у 14-16 ст існавала асобамая мясцовая разнавіднасць кніжна-славянскай мовы, якую называюць царкоўна-славянская мова старажытна беларускай рэдакцыі, або беларускі тып царкоўна-славянскай мовы. Ізаляванне беларускіх земляў садзейнічала збліжэнню літаратурнай нормы з жывой народнай мовай і зніжэння ролі кніжнаславянскай. Беларускі тып царкоўна-славянскай мовы ствараецца не толькі ў выніку стыхійнага пранікнення ў пісьменнасць фанетычным, граматычным, беларусізмамі, але і шляхам апрацоўкі кніжнікамі пісьмовых тэкстаў і замены архаічных рыс адпаведнымі сродкамі жывой беларускай мовы. Такі тып мовы праіснаваў да 2пал 26 ст і растварыўся ў двух пісьмовых стыхіях: кніжна-славянскай і мясцова-беларускай.

9. Творы Кірылы Тураўскага- узор аратарскай мовы 12 ст.

Узорам аратарскай мовы 11-13 ст. з’яўляюцца творы старажытнарускага япіскапа К. Тураўскага 13 ст. Яму належыць 8 слоў на розныя царкоўныя святы, 2 павучанні, 22 малітвы і 1 канон. Для пропавядзяў характэрны сімвалізм, алігарізм, насычаннасць тропамі і фігурамі. Мова у асноўным традыцыйна царкоўнаславянская. Малітвы ўзначальваюцца ўзнеслым, урачыстым тонам. У творах Тураўскага шмат эпітатаў(душа ўнылая, акаяная), параўнаняў, метафар, перафразаў, сустракаюцца сінонімы(крепость-сіла), паўторы, антонімы(день-ночь).

10.”Слова пра паход Ігаравы”- помнік агулнаўсходнеславянскай літаратуры.

Слова пра паход Ігаравы расказвае пра няўдалы паход на Полаўцаў князя Севярскага Ігара з братам Усеваладам сынам Уладзімірам і пляменнікам Святаславам у мае 1185г. Слово было адкрыта у 1195 Мусіным Пушкіным у Спаса-яраслаўскім манастыры. Знойдзены спіс твора загінуў пад час пажара, вядомы варыянт гэта копія створаная для Кацярыны другой. Філалагічны і палеаграфічны аналіз копіі сведчыць, что загінушы рукапіс датаваўся да 16ст і быў аддалены ад арігінальнага больш як за 300 гадоў. Узніклі меркаванні, што гэта падробка пад старажытным твор, або Мусіна Пу4шкіна або Карамзіна. Гэтыя меркаванні узбудзілі падрабязнае вывучэнне мовы твора. У выніку мовазнаўцы поўнасцю прызналі старажытнасць помніка. У1940г. французкі славіст Мазон імкнуўся даказаць што “Слова” гэта падробка 18 ст., якая з’яўляецца іметаваннем “Задоншчыны”. Галоўныя адметнаці мовы “Слова” гэта вобразна выявленчая насычаннасць: эпітаты (жемчужна душа зелена трава), метафары, параўнанні, таўталогіі. Выдзяляюцца стараславянізмы і сінонімы. Паўднева-славянскія рысы: спалучэнне рэдукаваных з плаўнымі з першым плаўным, канчатак у форме трэцяй асобы дзеясловаў цяперашняга часу тъ, пепоўнагалосныя формы. Старажытна-рускія рысы: канчатак овъ у формах роднага склона множнага ліку назоўнікаў мужчынскага роду з асновай на о кароткае. Сустракаюцца поўнагалосныя і няпоўнагалосныя формы. У метафарычных фразах ўжываюцца няпоўнагалосныя варыянты. У некаторых радках поўнагалос і няпоўнаг формы ствараюць адметнасць рытміка-меладычнай арыентацыі. Няпоўнагалосныя формы часта ўжываюцца як эпітэты(злат стол).

13.Стылістычная сістэма старабеларускай літаратурнай мовы.

У беларускім мовазнаўстве прыводзяць трохстылевую класіфікацыю старабеларускай літаратурнай мовы:1)Афіцыйна-справавы, мова юрыдычных помнікаў, 2)свецка-мастацкі, 3) рэлігійны (канфесійны). Гэіы падзел не вычэрпвае разгалінаванасць помнікаў старажытнабеларускай пісьменнасці часоў ВКЛ. Дзе былі богаслужэбныя, гісторыка-мемуарныя творы. Акрамя таго ў некаторых помніках адзначаецца ўзаемадзеянне разнастайных стыляў.

11. Старабеларуская мова ў ВКЛ.

Рысы беларускай мовы заўважаюцца ў дакументах 13 ст. Напрыклад “Дагаварная грамата князя Мсціслава з Рыгай”(1229), “Грамата князя Гердэня” (1264), “Грамата полацкага князя Ізяслава”(1265). У 14 ст мова насельніцтва заходніх зямель Русі адрозніваецца ад мовы агульнаўсходнеславянскіх часоў. У 2 палове 14 ст беларуская мова становіцца дзяржаўнай у ВКЛ . Прэтэндавала на ролю дзяржаўнай мовы латынь, якой карысталіся кіеўскія князі ў перапісцы з палякамі.Латынь – дзяржаўная мова Галіцыі. У саперніцтве перамагла беларукая мова. Беларускія землі складалі аснову эканамічнай магутнасці княства. А прадстаўнікі беларускага насельніцтва адыгрывалі вядучую ролю ў тагачасным палітычным і культурным жыцці. У 1576 г кароль РП Стэфан Паторый звярнуўся да браслаўскай шляхты з пісьмом на польскай мове. Шляхта адмовілася выконваць загад, за тое што ен быў напісаны не на беларускай мове. Важную ролю ў пашырэнні беларускай мове адыгрывала кнігадрукаванне, дзейнасць Скарыны, буднага і інш. Кнігадрукаванне садзейнічала ўніфікацыі і замацаванню граматычных нормаў бел літ мовы, выпрацаванне стылістычных сродкаў.

12.Графічныя адметнасці старабеларускіх помнікаў 14-18 ст.

Беларускае пісьмо заснавана на кірыліцы, захавала асблівасці ўласцівыя старажытнарускай графіцы.Графічныя змены адбываліся ў напрамку спрашчэння пісьма. Літара яць страціла гукавое адрозненне ад етаванага е і е, але па традыцыці заховалася да 1918. Літары ъ,ь у далитощски перыяд страцила гукавое значэнне, але да 1918 года па традыцыі ъ пісаўся ў якасці знака на канцы слова пасля цвердых зычных. Для назвы выбухнога Г у запазычанні выкарыст дыграфы КГ,ГГ, ГК. Літару э адваротную афіцыйна ўведзена ў кірыліцу Петр 1.Ужывалася з 15 ст ў помніках . Літара Ё прапанавана Карамзіным. Літара ў ўжываецца з 20ст. Беларуская кірылаўская графіка прайшла ад ўстава да скорапісу. Устаў найбольш старажытны тып пісьма. Гэта выразныя прамыя літары, словы размяшчаліся ў суцэльны радок. Такое пісьмо існавала да 15 ст.(Грамата полацкага епіскапа рыжскім ратманам 1300г) З сяр 14 ст развіваўся паўустаў з парушанай геаметрычнай формай літар нахіленых управа. Некаторыя літары пісаліся над радком, ставіўся націск. (Укладная грамата князёўны Ульяны, Жыціё Полацкай). Паўустаў закладзены ў аснове шрыфту, якім карыстаўся Скарына. Развіваўся і скорапіс. Ужываюцца больш дробныя літары, якія выходзяць за межы радкоў, словы скарачаліся.(Хроніка Мацея Старыкоўскага). Пануючым скорапіс становііца на мяжы 16-17 ст. Позні скорапіс прыняты за аснову пры складанні шрыфту віленскай друкарні братоў Мамонічаў

14. Юрыдычна-справавыя старабеларускія помнікі.

Помнікі справавой пісменнасці старабеоарускага перыяду ствараліся не только пры канцылярыіі ВКЛ але і пры у мясцовых дяржаўнгых установах. Найбольш буйныя дакументы гэта судебнікі, крымінальныя кодэксы дзяржавы, статуты ВКЛ, “Літоўская метрыка”. Ад 14ст захаваліся “Укладная грамата князеўны Ульяны”, гандлевыя дагаворы паміж Полацкам, Смаленскам, Рыгай і Готмандам. Тут у адрозненні ад помнікаў 11-13ст сустракаюцца больш беларускія мовыя рысы. Характэрныя адметнасці: 1)асобныя юрыдычныя формулы і звароты. 2) спалучэнні слоў і сказаў пры дапамозе злучнікаў А,І. 3)умоўныя сказы са злучнікамі А, АЖ. 4) напісанне ЁР у слабым становішчы. 5) ужыванне ЯЦЬ. 6)ускоснае адлюстраванне якання, калі на месцы спрадвечнага ютаванага Я, або юса малого ужываецца Е.7) пераход Э ў О. У помніках 14-15ст павялічваюцца грамадска-палітычныя і юрыдычныя тэрміны узяты з народнай мовы (сведка, забойца). У справавой пісменнасці 14 ст адбываецца пераход ад традыцыйная далітоўскай пісьменнаці да выпрацоўкі уласнага моўнавыяўленчыг сродкаў. У 15-16 ст назіраецца далейшыя пошукі шляхоў развіцця і складывання нормаў юрыдычнай пісьменнасці на основе народнай мовы. Поступова мова страбеларускай справавой пісменнасці становіцца нормаваным тыпам мовы і узор для іншых стылеў. У 15-16ст справавыя дакументы пішуцца па выпрацаванай схеме. У разгорнутых зачынах сталі з’яўляцца агульныя разважанні філасоўскага зместу аб сутнасці і значэнні пісменнасці наогул. У канцы дакументы указываеццы дата, месца напісанне і часам асобы. Паводле такіх канцылярыяў адрозніваліся сапраўдныя дакументы ад падробных.

15.Моўна-стылістычныя асаблівавсці мастацкай літаратуры 14-17 ст.

Мова гэтага перыяду характэрызуецца : 1)асобныя юрыдычныя формулы і звароты. 2) спалучэнні слоў і сказаў пры дапамозе злучнікаў А,І. 3)умоўныя сказы са злучнікамі А, АЖ. 4) напісанне ЁР у слабым становішчы. 5) ужыванне ЯЦЬ. 6)ускоснае адлюстраванне якання, калі на месцы спрадвечнага ютаванага Я, або юса малого ужываецца Е.7) пераход Э ў О. У помніках 14-15ст павялічваюцца грамадска-палітычныя і юрыдычныя тэрміны узяты з народнай мовы (сведка, забойца). . У помніках 14-15ст павялічваюцца грамадска-палітычныя і юрыдычныя тэрміны узяты з народнай мовы (сведка, забойца). У справавой пісменнасці 14 ст адбываецца пераход ад традыцыйная далітоўскай пісьменнаці да выпрацоўкі уласнага моўнавыяўленчыг сродкаў. У 15-16 ст назіраецца далейшыя пошукі шляхоў развіцця і складывання нормаў юрыдычнай пісьменнасці на основе народнай мовы. . У 15-16ст справавыя дакументы пішуцца па выпрацаванай схеме. У разгорнутых зачынах сталі з’яўляцца агульныя разважанні філасоўскага зместу аб сутнасці і значэнні пісменнасці наогул. У канцы дакументы указываеццы дата, месца напісанне і часам асобы. Паводле такіх канцылярыяў адрозніваліся сапраўдныя дакументы ад падробных. Назіраецца пераход у – ў, напісме абазначаецца в. Граматычныя: формы роднага і давальнага клону адінічного ліку назоўніка мужчынскага роду канчаткі у,ю. Формы творнага склонцу адзінічнага ліку назоўнікаў на й жаночага роду канчатак ью. Творный скол множнага ліку з канчаткамі ы,і. Клічная форма і рэшткі парнага ліку выдзеляюцца энклітычныя займеннікі. Дзеяпрыметнік ужываеца у ролі дзеяпрыслоўя. Сінтаксічныя: На месцы прыназоўніка к – до .

16.Мова “Літоўскай метрыкі”

Створанныя у канцы 15 пачатку 16 ст у вялікакняжых канцылярыях актавыя кнігі з’явіліся асновай Вялікага гістарычнага архіва – “Літоўская метрыка”. У склад метрыкі уваходзяць разныя па форме і змесце дакументы. Найбольш значны матэрыял змяшчае кніга “Маршакоўскага суда “(1510-1517г), кніга “Віцебскага замкавага суда” (1533-1540). Моўныя адметнасці “Літоўскай метрыкі”. Графічныя: КВ- назва выбухнога Г, от – о у пачатку слова, фіта =9. Арфаграфія:у кнізе “Маршакоўскага суда” назіраецца размежаванне э адваротнага і е. Э адваротнае пішацца у пачатку слоў і пасля галосных, е паслы мяккіх зычных. мяккасць шіпячы р і ц. У кнізе “Віцебскага замкавага суда” э адваротнае адсутнічае а яць і е часта блытаюцца у напісанні і назіраецца зацвярдзенне шіпячых р і ц. Назіраецца пераход у – ў, напісме абазначаецца в. Граматычныя: формы роднага і давальнага клону адінічного ліку назоўніка мужчынскага роду канчаткі у,ю. Формы творнага склонцу адзінічнага ліку назоўнікаў на й жаночага роду канчатак ью. Творный скол множнага ліку з канчаткамі ы,і. Клічная форма і рэшткі парнага ліку выдзеляюцца энклітычныя займеннікі. Дзеяпрыметнік ужываеца у ролі дзеяпрыслоўя. Сінтаксічныя: На месцы прыназоўніка к – до . У мексіцы кні г много уласных беларускіх слоў, паланізмы, германізмы (бровар, гвалт), латінізмы (* артыкул, статут).

17.Статуты ВКЛ, трыбунал1581г.

Найвышэйшае развіцё стыль юрыдычна справавых помнікаў ВКЛ набаў у статутах ВКЛ і у Трэбунале 1581. Асобныя рэдакцыі статуат 1588 і Трэбунал былі надрукаваны у Ліленскай друкарні братов Мамонічаў. У статуце адлюстравана прававая культура беларусаў і дасягненне еўрапейскай юрыдычнай думкі. Статут од’яднаў ідэі правовой дзяржавы, калі усе органы і асобы павіны кіраваць законам. Кодэкс княства паслядоўна абараняе прыроду статутам уводзілася прэзубцыя невінаватасці для усіх саслоўя, прадугледжваліся наказаніі за крымінальныя дзеяні у адносінах да жанчын, а дзеці не неслі крымінальнай адказнасці. У мове статута прыведзены прынцып фанетызацыі правапісу, што выражаецца у зацвярдзенні шыпячых. Арфаграфія: змяшчэнне ёра і ера , рэдка ужывалася яць, ужыванне э. Граматычны лад: формы роднага і давальнага склона адзіночнага ліка мужчыскага рода у, ю Варыянтнасць канчаткаў назоўнікавых формаў давальны склон адзіночны лік у, ю – ові, еві. У назоўным склоне множнога ліку канчаткі ы, і ужываліся паралельны з кончаткам ове. Інфенетывы маюць суфікс ть. Фексіка помнікаў закранае разнастайныя бакі грамадства, шмат назваў асоб. Статут 1588г перакладаўся на польскую, лацінскую, французскую, рускую і іншыя мовы і пауплываў на заканадаўства Прусіі, Польшчы, Украіны.

19.Мова беларускіх летапісаў.

На Беларусі перапісваліся агульна рускія летапісныя зводы, яны захоўвалі старажытнарускую мову арыгіналаў і зрэку дапускаліся беларускія моўныя рысы.(Радзівілаўскі летапіс). Арыгільнае беларускае летапісанне – гэта лнетапісы на мясцовым матэрыяле. З’яўляецца у Полацку з сярэдзхіны 12ст а у канцы 14ст летапісанне складываецца у Беларусі. Шматлікія спісы падзяляюцца на 2 рэдакцыіі- каратку і поўную. Спісы кароткай рэдакцыіі (14-15ст) гэта Вілінскій, Нікіфорўскій, Увароўскі спіс. У мове помнікаў адлюстравны тыповыя з’явы старарускага походжання, яка уласна усходняславянскага так і запазычанныя з кніжна-славянскай мовы (неполнагалоссе, арфаграфічная мяккасць шіпячых р і ц, зацвярдзенне р). Граматычныя адметнасці у назоўным склоне множнага ліку назовнікаў канчаткі ы,і, з рэдку ове. У дзяслоўных формах 3-й асобы цяперашняга часу – ть, інфінетывы з суфіксам ті. Спісы кароткай рэдакцыі маюць апісанне падзей па гадах, значнае месца зайвае перапіска частак агульна рускіх летапісных зводаў. Поўная рэдакцыя (канец 16ст) апісанне разгорнутыя, з рознымі дэталямі і эмелентамі мастацкіх апавяданнеў. Больш беларускіх моўных рыс. У зесце адрозніваецца наяўнасцью артыкулаў аб старажытнарымскім паходжанні літоўскай арыстакратыі.

20.Гісторыка-мемуарная літаратура (Баркалабаўскі летапіс і другое)

У беларускай літаратуры нараджаецца гістора-мемуарная проза –стваральнікі былі прадстаўнікі шляхты. На беларусі рабілі пераклады замежных хронік. Асобае месца займае “Дзеннік Еўлашоўскага” . Ен паходзіў са збяднелага баярскага роду. У другой палове 16ст навагрудская шлдяхта пасылае павятовым паслов на Варшаўскі вольны сейм. У 1603г пачаў пісаць успаміны, дзе паказваў святапогляд і сацыяльны быт прадстаўніков крупнай шляхты. Успаміны маюць форму запісаў па гадах. Асновнай моўнай адметнасцю з’яўляецца уплыў польскай мовы, які праявіўся на усіх моўных узростах.Граматыка: творны склон адзіночны лік назоўнікі скланенне на о кароткае канчатак ем. Сустракаецца скарочаные прыналежны займеннік мого, мому. Прыметнкі і форме давальнага, роднага, меснага склону адзіночнага лікцу жаночага роду канчатак еі. Лексіка: сустракаюцца назвы польскіх месяцеў, шмат латінізмаў. “Баркалабаўскі летапіс” апісвае падзеі навакольнай вескі Баркалабава на быкаўшчыне. У мове летапісу боль славянізмаў, з чаго вынікае, што аўтар хутчэй праваслаўны. Паўнагалосныя формы ужываюцца для опісання бытовых момантаў. У помнікі есць цытаты з рзных дакументаў. Пры апісанні дзяржаўных страў ужываецца царкоўнаславянізмы. Автар адрознівае жывая народныя словы і запазычанні, і часта тлумачыў адно адным (торгі або ярморкі)(. У лексіцы пераважае беларуская лексічная аснова. Багатая вузкабытавая і сельскагаспадарчая лексіка, з’яўляюцца памяншальна ласкальныя формы і напісанні узнікшыя пад украінскім уплывам. “Дыярыуш” Філіповіча. Складаецца з 10 кампазіцый незалежных адзін ад адной публіцыстычнага артыкула напісана на працягу 1638-1648г. У помнікі беларуская лексіка, ужываюцца запазычанне заходнееўрапейскіх моў. Не скланяюцца лацінізмы на у, з чаго вынікае аўтар запазычвае праз польскую мову.

21.Мова перакладных рыцарскіх аповесцей.

У канцы 16ст на Беларусі бытавалі перакладныя рысарскія і воінскія аповесці: Аповесць аб Трыстане, аповесць аб Баве, гісторыя аб Атыле. Аповесць аб Трыстане і аповесць аб Баве перакладныя з сербскай мовы, творы больш буйныя по об’еме і насычаныя разнастайным зместам і шматлікімі моўнавыяўленчымі сродкамі. У аповесці много выклічнікаў, пытальнікаў. Назіраецца імкненне фанетызацыі правапісу. Граматычныя адметнасці: у аповесці аб Трыстане і аповесце аб Баве назоўнікі у давальным склане маюць канчаткі у,ю, а у аповесці аб Атыле ові, еві. Назоўнікі множного ліку назоўнага склона канчаткі ове, еве. Сістэма дзеясловаў характырызуецца новымі утварэнняні, якія маюць вытокі у тагачаснай жывой мове. У форме 3-й асобы цяперашняга часу адзіночнага ліку ужываеца утварэнне без канцавого ть. Лексіка перакладных твораў пераважаюць паўнагалосныя формы. Увадзяцца неалагізлы для назвы новых паняццяў са шляхам жыцця і ваеннай справы. Выкарыстоўваюцца эпітаты, параўнанні, фраземы з фальклора. У тварах сустракаюцца і вульгарызмы для характэрных персанажаў. Сярод воінскіх аповесцей першае месца належыць “Александрыі”, а арфаграфічная сістэма грунтуецаа на этмалагічна-фармалагічным прынцыпі. Захоўецца другая паліталізацыя. Лексіка поўнікаў у большасці старажытнаруская, есць і беларусізм, сустракаюцца кніжнаславянізмы.

18.Беларуская мова у 17-18 стагоддзі.

З празаічных старабеларскіх мастацкіх твораў на Беларусі былі папулярныя арыгінальныя творы палітычнай сатыры: прамова Мялежкі канца 16ст і ліст да Абуховіча 17ст. Гэтыя полмнікі амаль не ведаюць стараславянізмаў, іх мова багатая на разнастайныя элементы вуснай народный славеснасці. Прамова адрозніваецца эмацыянальнай узрушаннасцю, сустракаюцца грубаватыя словы, вульгарызмы, У творах палітычнай сатыры есць эпітаты і параўнанні з фальклору. На процягу 14-17ст на Беларусі развівалася вершаскладанне. Вершы сустракаліся у розных кнігах релігійнага і юрыдычнага зместу. Вядомым поэтом другой паловы 16ст Рымша. Яго Вершы напісаныя беларускай мовай паводле прынятай у той час традыцыйнай арфаграфіяй пад уплавам полацкай сістэмай вершаскладання. У 17ст вершы пісаў Полацкі на беларускай, лацінскай, царкоўнаславянскай і польскай мовах Камедыі, інтермедыі прыклад да рэлігійных п’ес, што разыгрываліся у ізувіцкіх школах – калегіумах на Беларусі. Самы рані такі твор датаеца 1651г, самы поздні 1787г. У творах шмат паменшальна ласкальных формаў, сустракаюцца словы агульна рускай лексіцы і вузка мясцывыя словы. Сістэма мовых асаблівасцей беларускіх інтермедый 17-18ст блізкія да сучастнай беларускай мовы. Вядучыя творы “Камедыя” і “Доктар па няволі”

22.Творы палітычнай сатыры старабеларускага перыяду.

З празаічных старабеларскіх мастацкіх твораў на Беларусі былі папулярныя арыгінальныя творы палітычнай сатыры: прамова Мялежкі канца 16ст і ліст да Абуховіча 17ст. Гэтыя помнікі амаль не ведаюць стараславянізмаў, іх мова багатая на разнастайныя элементы вуснай народный славеснасці.Старабеларускія помнікі некалькімі штрыхамі малявалі яркімастацкі вобраз, ствараючы неабходны настрой. Напрыклад у “Прамове” замежны пан супрацьзасіля якога накіраваны твор.Гэты прыем дапамагаў аўтарам выказваць гнеў супраць нямецкіх і польскіх захопнікаў. Прамова адрозніваецца эмацыянальнай узрушаннасцю, сустракаюцца грубаватыя словы, вульгарызмы, У творах палітычнай сатыры есць эпітаты і параўнанні з фальклору.

23.Мова рэлігійнай літаратуры 14-18ст

У канцы 15-16ст у беларускай літературнай мове пачаўся працес демакратыі, які ажыцяўляўся шляхам свядомай або стыхійна замклены кніжнаславянскага элемента абпаведнага сродкамі жывой белароускай мовы. Гэта адрознівае беларускую тагачасную мову ад літаратурнай мовы московскага дзяржаўя. Выпрацаванне царкоўных кніг лмела на мэце уніфікацыю тэкстаў свяшчэннага пісання якія на працягу стагодзя пры перапісцы пераходзяць ад першаснага выгляду асабліва з боку мовы. Дзякуючы рэформе ў кніге з’явіліся юсы, няпоўнагалосныя формы, формы аорыста і імперфекта. На беларускіх і ўкраінскіх землях у 15-16 ст выяўляецца заняпад царкоўна-славянскай мовы. Тыповым змешаным кніжнаславянскім творам з’яўляецца Чэцця 1484 перапісаная ў каменцы Бярозкам. Чэцця лепш за іншыя стар.творы адлюстроўвае працэс кніжнаславянскай мовы ў беларусі. У граматычным плане больш моўных рыс: Т скл адз лік скланнене наз на і кароткае-ью, Рскл мн лік наз м.р –овъ. Беларускія моўныя рысы есць і ў сістэме дзеяслова з ас цяп часу мае канцавы ть, 2 асоба загадна ладу ўжываецца без і . Дзеепрыметнікі прошлага часу выступаюць ў функцыі дзеепрыслоўяў. У чэцці шмат поўнагалосных нормаў, але пануючым у помніку з’яўляецца кніжнаславянская стыхія. Т.ч.на Беларусі у 14-16 ст існавала асобамая мясцовая разнавіднасць кніжна-славянскай мовы, якую называюць царкоўна-славянская мова старажытна беларускай рэдакцыі.

24. Другі паўдневаславянскі ўплыў у гісторыі беларускай мовы.

У канцы 15-16ст у беларускай літературнай мове пачаўся працэс дэмакратыі, які ажыцяўляўся шляхам свядомай або стыхійна замклены кніжнаславянскага элемента абпаведнага сродкамі жывой белароускай мовы. Гэта адрознівае беларускую тагачасную мову ад літаратурнай мовы московскага дзяржаўя дзе дзейнічаў другі паўдневаславянскі ўплыў. Гэта выпраўленне царкоўных кніг, якое праводзілася ў Маскве з к 14 ст пад кіраўніцтвам метрапаліта Кіпрыяна. Выпраўленне царкоўных кніг мела на мэце ўніфікацыю тэкстаў свяшчэннага пісання, якія на працягу стагоддзя пры перапіс.пераходзяць ад першастнага выгляду асабліва з боку мовы.Увага звернута на нармалізацыю царкоўных кніг паводле архаічных узораў. Дзякуючы рэформе ў кніге з’явіліся юсы, няпоўнагалосныя формы, формы аорыста і імперфекта. Т.ч.адбывалася няўмыснае архаізаванне літаратурнай мовы, адрыў яе ад народнай гаворкі. У Беларусі другі паўднева-славянскі ўплыў не такі моцны як у рускай і кранаў у асноўным графіку і арфаграфію царкоўных кніг.

25. Беларускі тып царкоўнаславянскай мовы. “Чэцця” Бярозкі.

Тыповым змешаным кніжнаславянскім творам з’яўляецца Чэцця 1484 перапісаная ў каменцы Бярозкам. Чэцця лепш за іншыя стар.творы адлюстроўвае працэс кніжнаславянскай мовы ў беларусі. У граматычным плане больш моўных рыс: Т скл адз лік скланнене наз на і кароткае-ью, Рскл мн лік наз м.р –овъ. Беларускія моўныя рысы есць і ў сістэме дзеяслова з ас цяп часу мае канцавы ть, 2 асоба загадна ладу ўжываецца без і . Дзеепрыметнікі прошлага часу выступаюць ў функцыі дзеепрыслоўяў. У чэцці шмат поўнагалосных нормаў, але пануючым у помніку з’яўляецца кніжнаславянская стыхія. Т.ч.на Беларусі у 14-16 ст існавала асобамая мясцовая разнавіднасць кніжна-славянскай мовы, якую называюць царкоўна-славянская мова старажытна беларускай рэдакцыі, або беларускі тып царкоўна-славянскай мовы. Ізаляванне беларускіх земляў садзейнічала збліжэнню літаратурнай нормы з жывой народнай мовай і зніжэння ролі кніжнаславянскай. Беларускі тып царкоўна-славянскай мовы ствараецца не толькі ў выніку стыхійнага пранікнення ў пісьменнасць фанетычным, граматычным, беларусізмамі, але і шляхам апрацоўкі кніжнікамі пісьмовых тэкстаў і замены архаічных рыс адпаведнымі сродкамі жывой беларускай мовы. Такі тып мовы праіснаваў да 2пал 26 ст і растварыўся ў двух пісьмовых стыхіях: кніжна-славянскай і мясцова-беларускай.

26. Мова друкаваных рэлігійных кніг.

У к16-першай палове 17 ст з’вілася значная колькасць друкаваных кніг на беларускай мове. Першае месца займае павучальная і прапаведніцкая літаратура: “Катэхізіс” Вільня 1585, “Казанне Кірыла” Вільня 1596, “Казанне пахавальнае М.Смаірыцкага”Вільня 1620, Бяседы Макарыя Вільня 1627. Арфаграфічная сістэма друкаваных кніг поўнасцю пераўнае выпрацаванні рукапіснай літаратурай прыемы правапісу з традыцыйным правапісам у аснове. Спецыфічная рысы бел фанетыкі адлюстраваны рэдка. Асаблівасцю з’яўляецца паслядоўнае абазначэнне націску. У сяр слова абазначаецца знакам акута, канцавыя галосныя- варыя. Пры гэтым арфаграфічная сістэма абазначэння націску адрозніваецца ад сучаснай. Граматычны лад: канч ове,еве ў адушаўленых назоўнікаў м.р.н скл. Мн .л. У форме творнага склу адзіночнага ліка назоўнікаў на й неколькі канчаткаў ю, ью, ‘. Пануючая форма інфінетыва з суфіксам ті. Формы прошлага часу утвараюцца по польскаму узору. Далучэнне асабоваго канчатка да формы деяпрыметніка на л. Царковнаславянскі уплыў у друкаваных рэлігійных тэкстах: аго у прыметніках і дзеяпрыметніках незалежнага стану прошлага часу кніжнаабстрактная лексіка. Друкаваныя кнігі аблюстровалі лексіку лацінскага і грэчаскага паходжання. Некаторыя запазычаннасці тлумачацца у тэксце.

27. Мова палімічный рэлігійнай літаратуры.

Падрыхтоўка і провядзення Брэсцкай царкоўнай унія 1596г выклікалі з’яўленне друкаванне палімічнай рэлігійнай літаратуры. Вядомую палімічнымі творамі з’яляюцца: Унія Пацея 1595, апісанне і абарона сабора Скарга 1597г. Творы належаць пріхільнікам уніі малазнаемым з царкоўнаславянскай мовай. Арфаграфічная асаблівасці: зацвярдзенне шіпячых, р, напісаніе е на месцы яць, блатаніна ера і ёра. Граматычны лад у назоўнікавых формах давальнага склону адзінчнага ліку муж. Рода пераважаюць канчаткі у,ю. У форме наз.ск. множ.л. канчаткі ы,і, ове. У форме родгого склона адзіночнага ліка прыметнікаў канчатак его. У апісанні пануючым з’яўляецца інфінетыў на ть. У палімічных творах пашырана лексіка звязанная з абазначэннем адносін да релігіных адносін. У лексіцы шмат паланізмаў і латінізмаў.

28.Перакладныя рэлігіныя творы.

Імкненне да перакладных рэлігійных твораў крана рэлігійные повесці, якія не адносіліся да кананічных, але зместам былі звязаны з евангельскімі апавяданняні. У рукапісным збоніку канца 15 ст змяшчаліся аповесці: “пакуты Хрыста”, “Аповесць аб трох каралях і валхвах”, “Жыціе Алексея чалавека божага”. Творы перакладзены з лацінскай мовы у каталіцкім асяродзі.У граматыцы помніка вызначаюцца наступныя рысы: родны склон адзіночны лік назоўнікі мужчынскага роду, канчаткі у, ю, множны лік, назоўны склон – ы,і. Творны склон адзіночны лік – мі. Вышэйшая ступень параўнання суфікс эш, найвышэйшая прыстаўка пре. У дзеяпрыметніках пераважаюць формы на учі, ачі, і выкарыстоўваюцца як дзеяпрыслоўя. У лексіцы шмат беларусізмам, панізмаў, германізмаў. У перакладных творах сустракаецца лексіка абстрактная, запазычанныя і кніжныя словы часта тлумачацца. Творы “Пакуты Хрыста” і “Аповесць аб трох каралях” перапісаныя у Маскве дзе рускі перапісчык уносіць праўкі і замены. Параўнанні беларускіх перакладаў і маскоўскіх спісаў сведчыць аб тым, што беларуская пісьмовая мова конца 15ст па арфаграфічных прыемах і граматычных рысах адрозніваецца ад пісьмовой мовы маскоўскай дзяржавы. Такім чынам у маскоўскай дзяржаве створанай на Беларусі і першай палове 16ст літаратурныя творы разглядалі як узора асобнай самастойнай мовнай сістэмы.

30. Кнігадрукаванне на Беларусі.

Кнігадрукаванне ў Еўропе ўзнікла каля сяр 15 ст.і пашыралася на славянскім краі. Першыя славянскія кнігі друкаваліся лацінкай гатычным шрыфтам. Не былі пашыраны кнігі надрукаваныя глаголіцай у Венецыі.Кірылаўскае кнігадрукаване ўзнікла ў к 15 ст. Калі ў 1491 у Кракаве Швайпольт Феоль надрукаваў 3 царкоўнаславянскія кнігі:”Одногласник”,”Часословец” , “Триодь постная”. Одногласник”,”Часословец” , “Триодь постная”. Першадрукаром стаў беларускі асветнік Скарына, які ў Празе надрукаваў “Псалтыр”.Скарынаўскія кнігі называліся славянскімі эльвізарамі. Скарына выпрацаваў шрыфт з выразным малюнкам падобны да беларускага паўустава. Аддзяляў словы адно ад другога, увеў знакі прыпынку. Скарынаўскія выданні багатыя гравюрамі. У пачатку раздзелаў ужываецца вялікая літара- ініцыялы. Якія выступалі ў розных варыяртах.Пасля дзейнасці Скарыны друкаванне спынілася да 1562 года “Катэхізіс”. Друкарная справа аажыцявілася з пераездам сюды маскоўскіх друкароў Мсціслаўца і Федарава.У мястэчку Заблудава заснавалі друкарню і на працягу 1568-1570 выдалі некалькі праваслаўных царкоўных кніг.Хутка Хаткевіч закрыў друкарню. Федараў накіраваўся ў Львоў. У 1574 выдаў “Апостал” і “Буквар”, а Мсціславец па запрашэнні братоў Мамонічаў пераехаў і Вільню і ў 1574 годзе аднавіў друкарства там існавала да 1671.Пазней друкарні ўзніклі ў Еўі, Брэсце.Існавалі вандроўныя друкарні. З пачатку друкаваліся царкоўныя кнігі, пазней з’яляліся свецкія.

31.Мова выданняў Скарыны.

Адлюстраванне моўных асаблівасцей у Скарынаўскіх псалтыры, малой падарожнай кніжыцы, апостал: пераход у-ў праз літару в, прыстаўны і; літары ж,ч на месцы стараславянскіх жд,шт; Змяшчэнне яць і е; е на месцы юса малога; канцавы ть. У гэтых выданнях шмат беларусізмаў.Пражскія выданні Скарыны. Арфаграфія: у пачатку слоў і пасля галосных ўжываецца ётаваны а, ц іч мяккія. Граматычны лад: канчатак ію у форме Т склона адз ліка наз на і кароткае. Указальныя займеннікі ўжываюцца ў значэнні асабовых, частае ўжыванне аорыста, часты імперфект. Колькасныя парадкавыя лічэбнікі. У слоўнікавым саставе самы вялікі па колькасці разрад агульнаславянская лексіка. Пераважаюць у выданнях царкоўнаславянскія рэфлексы. Царкоўнаславянскімі з’яўляюцца спецыфічныя словы для абазначэння паняццяў хрысціянскай веры. Сустракаюцца шматлікія беларусізмы. Значнае месца займае заходнеславянская лексіка. Булыка выявіў каля 200 чэхізмаў, звыш 130 паланізмаў.

33. Даследаванні мовы выданняў Скарыны.

Ужо з 2 паловы 19 ст дзейнасць Скарыны і мова выданняў прыцягвала ўвагу даследчыкаў, але доўгі час не было адзінства ў ацэнцы мовы выданняў. Даследчыкі Ломцеў, Алексютовіч з апорай матэр.Уладзімірава імкнуліся замацаваць стаўленне да Скарыны, як да заснавальніка бел літ мовы старой эпохі. У навейшай літаратуры захаваўся супрацьлеглы погляд на мову выданняў, як на царкоўна-славянс. Сабалеўскі ўжо ў рэцэнзіі на кнігу Уладзімірава ў 1888 пісаў, што Скарына меў на ўвазе выдаць Біблію на справавой мове. Гэты погляд падзялій Воўк-Левановіч. У 2 палове 20 ст даследчыкі мовы выданняў Скарыны. Шакун указаў на неаднароднасць мовы выданняў Скарыны з боку набліжэння да народнай гаворкі і падкрэсліваў адлюстраванне ў выданніСкарыны асаблівасці тагачаснай жывой гутарковай беларускай мовы. Шмат гадоў Анічэнка даследаваў, яго можна лічыць заснавальнікам Беларускай Скарыніяны. З’яляецца складальнікакм слоўніка мовы Скарыны ў 2 тамах. На думку Анічэнкі, Скарына стварыў асобны тып гібрыднай царкоўнаславянскай мовы ў многіх рысах набліжаееца да беларускай мовы. У 2 пал мова выданняў Скарыны працягвае быць сферамі навуковых інтарэсаў лінгвістаў. (Красней, Прыгодзіч, Парукаў).

Ссылка на основную публикацию
2018